Pierwsze w pełni demokratyczne wybory, które odbyły się do organów gmin w 1990 roku, były jednym z kluczowych wydarzeń w procesie budowania demokratycznej Polski po 1989 roku. Podkreślono w ten sposób znaczenie samorządów dla tworzenia więzi lokalnych i budowy wolnego państwa, a także bezpośrednie i pośrednie zaangażowanie wielu tysięcy obywateli, które stanowi podstawę demokratycznego państwa i społeczeństwa obywatelskiego.

Dzieje lokalnej samorządności na polskich ziemiach sięgają jeszcze czasów zaborów. Wtedy samorząd terytorialny ukształtował się, aby później działać w okresie międzywojennym. Po II wojnie światowej na mocy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z dnia 23 listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego, został utrzymany jeszcze przez prawie 6 lat. Samorządy zostały całkowicie zniesione ustawą z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej i wprowadzono rady narodowe.

27 maja 1990 roku samorząd terytorialny został przywrócony tylko na szczeblu gminnym i to właśnie na radnych gminnych głosowali Polacy w pierwszych po wojnie demokratycznych wyborach. Samorząd tylko z jednym szczeblem zarządzania funkcjonował do 31 grudnia 1998 r. 
1 stycznia 1999 r., na mocy reformy przeprowadzonej przez rząd premiera Jerzego Buzka, wprowadzono nowy trójstopniowy podział administracyjny Rzeczpospolitej Polskiej, a samorząd stał się trójszczeblowy: gminny, powiatowy i wojewódzki.

Po odrodzeniu w 1990 roku, polski samorząd miał przez długi czas sprzyjające warunki do rozwoju i dobrze wykorzystał daną mu szansę. Jego siłą był szybki rozwój gospodarczy. Sam samorząd ma solidne fundamenty, które zostały „przetestowane” choćby podczas pandemii COVID 19 czy po wybuchu pełnoskalowej wojny na Ukrainie. Jednak cały czas musi się dostosowywać do zmieniającej się rzeczywistości.

Dziś mówiąc o przyszłości wspólnot lokalnych pochylamy się nad dramatyczną sytuacją demograficzną w Polsce. Dzietność w naszym kraju  jest najniższa w Europie, a społeczeństwo coraz bardziej się starzeje i na razie nie widać szans na poprawę. Taka sytuacja rodzi wyzwania we wszystkich obszarach funkcjonowania samorządu.

Organizacje samorządowe, w tym Związek Miast Polskich, zwracają uwagę, że od lat następuje w naszym kraju powolna erozja samorządu terytorialnego, rozumianego jako samodzielne radzenie sobie z wyzwaniami. Dlatego – ich zdaniem - należy przywrócić pierwotne znaczenie samorządowi. A w tym rozumieniu samorząd terytorialny to wspólnota mieszkańców, która organizuje się po to, by samodzielnie zaspokoić swoje podstawowe potrzeby.

W ubiegłym roku, w 35-lecie odrodzenia się polskiego samorządu, środowisko samorządowe przedstawiło oczekiwania w kwestiach ustrojowych. Podkreślono, że należy przede wszystkim:

• przywrócić klauzule generalne;
• przeprowadzić deregulacje w zadaniach własnych (takich jak: oświata, polityka społeczna i energetyka lokalna);
• zmodyfikować finanse (korekty wymaga podejście do tzw. potrzeb JST);
• przywrócić autonomię społeczności lokalnej, by sama decydowała, jak długo burmistrz sprawuje władzę

Po epoce inwestowania samorządów w infrastrukturę, nadchodzi czas inwestowania w kapitał społeczny: opiekę społeczną, edukację czy współpracę między JST. Dodatkowym wyzwaniem jest przywrócenie założeń, które przyświecały reformie samorządowej, a więc ochrony samodzielności samorządu terytorialnego. Dziś kontrola sądowa nad JST jest „tłamszeniem" samorządu i odbieraniem ostatnich elementów samodzielności. Potrzeba do tego swego rodzaju egzekucji praw. Po 35 latach od reformy czas na zmiany, zwłaszcza że w związku z nowymi wyzwaniami związanymi np. z obroną cywilną i ochroną ludności samorząd mógłby realizować nowe zadania.

prof. Irena Lipowicz, prawniczka i dyplomatka, w latach 2010-2015 rzecznik praw obywatelskich 

Dzień Samorządu Terytorialnego podkreśla znaczenie samorządności, czyli prawa społeczności lokalnych do decydowania o własnych sprawach. Tego dnia przypomina się o roli rad gmin i powiatów oraz sejmików wojewódzkich, a także o odpowiedzialności władz lokalnych – wójtów, burmistrzów oraz prezydentów miast – za rozwój regionów i jakość życia mieszkańców.

Zgodnie z Konstytucją RP, samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych.